Adam, Eva, Lilit; kanonska i etiopska biblija

 

Adam, Eva, Lilit; kanonska i etiopska biblija

Na početku biblijske priče stoje dva imena koja su postala  sinonim za poreklo čovečanstva: Adam i Eva.
U Knjizi Postanja oni su prvi ljudi koji žive u rajskom vrtu, prostoru gde još ne postoji istorija.

Raj je u toj priči stanje bez vremena.
Čovek još ne zna za smrt, za rad, za sukob. Ali čim se pojavi spoznaja, počinje i ljudska drama.

Iz tog prvog para nastaje čovečanstvo. Njihova deca su: Kain, Avelj, Set.

U priči o Kainu i Avelju pojavljuje se prvi veliki sukob ljudske istorije — brat ubija brata.
Taj događaj označava početak sveta u kome postoji krivica, odgovornost i kazna.

Kasnije se rađa Set, iz čije linije, prema biblijskoj tradiciji, potiču generacije koje vode ka Noju i dalje ka istoriji čovečanstva.

Naravno da se samo usputno pominju Evine kćeri, Jer, kako bi se dalje ljudi razmnožavali da nije bilo ženskih čeljadi? Em su žene potisnute, em je činjenica da je čovečanstvo nastalo na incestu! Drugačije ne bi moglo. (Gospode Bože koliko je Biblija puna apsurda, nelogičnosti, prećutkivanja! Eto, čak su i u Postanju žene potisnute, marginalizovane, usputne...! O incestu ne vredi ni govoriti.)

 

Ali biblijska tradicija nije jedina koja govori o prvim ljudima.

U jevrejskim mističnim tekstovima i legendama pojavljuje se još jedna figura — žena koja je, prema tim predanjima, prethodila Evi.

To je Lilit.

 

 (Najpoznatiji kandidat za „sliku Lilit“ je reljef iz Mesopotamije iz oko 1800. godine pre nove ere; ne postoje druge relevantne)

Prema legendi, Lilit je stvorena od iste zemlje (gline) kao Adam.
Zbog toga je smatrala da je ravnopravna i odbila je da se pokori.

Napustila je rajski vrt i postala simbol nepokorene slobode.

U kasnijim legendama Lilit dobija mračnije obrise i povezuje se sa noći, vetrom i snovima.
Ali u savremenim tumačenjima ona se često vidi kao arhetip žene koja odbija zadatu ulogu.

Ako je Eva početak porodice i društvenog poretka, Lilit predstavlja mogućnost pobune protiv tog poretka.

Ove priče postaju još složenije kada se pogledaju drevni tekstovi koje čuva etiopska hrišćanska tradicija.

Hrišćanstvo je u Etiopiji primljeno veoma rano — već u IV veku.

Tada je hrišćanstvo postalo religija države Aksum, jedne od velikih civilizacija kasne antike.
Od tada pa do danas Etiopija čuva jednu od najstarijih kontinuiranih hrišćanskih tradicija na svetu kroz Etiopsku pravoslavnu crkvu Tewahedo.

U toj tradiciji sačuvan je širi biblijski kanon nego u većini drugih crkava.

Etiopska Biblija ima 81 knjigu, dok zapadne hrišćanske Biblije imaju manje.

Među tim knjigama nalazi se i jedan izuzetno zanimljiv tekst:

Knjiga Enoha.

U toj knjizi govori se o neobičnoj epizodi iz davne prošlosti sveta — o anđelima koji su napustili nebo i sišli na zemlju.

Ti anđeli nazivaju se Čuvari.

Prema tekstu, grupa od dvesta anđela sišla je na planinu Hermon i počela da živi među ljudima.

Njihov vođa bio je Semjaza, a jedan od najpoznatijih bio je Azazel.

Oni su ljudima otkrili mnoge veštine i znanja: obradu metala, izradu oružja,  astrologiju, tajne biljaka, čarolije i magiju.

Vanzemaljci!? 

U legendi se kaže da su neki od tih anđela uzeli ljudske žene.
Iz tih veza rođena su bića nazvana Nefili, često opisivana kao divovi.

Ta bića donela su nasilje i haos u svet.

Priča o palim anđelima pokušava da objasni jedno od najstarijih pitanja ljudske civilizacije: odakle dolazi zlo povezano sa znanjem.

Zašto svako novo otkriće može biti i blagoslov i opasnost.

Zbog toga mnogi mistici tumače ovu legendu simbolično.

U njihovom čitanju: Adam predstavlja početak ljudske svesti, Eva početak istorije, Lilit mogućnost slobode,  anđeli početak znanja.

A njihova deca — Kain, Avelj i Set — predstavljaju početak sveta u kojem živimo.

Između ta četiri motiva — porodice, pobune, znanja i krivice — odvija se čitava ljudska istorija.

Jer ona ne govori samo o prošlosti čovečanstva.

Ona govori o početku svakog ljudskog života, koji se uvek iznova rađa između nevinosti i spoznaje.

 Možda zato priča o raju nikada ne prestaje da se prepričava.

(Većina slika u tekstu je data iz etiopske pravoslavne tradicije)

***

1. Jevrejska kabala

U kabalističkoj tradiciji Adam nije samo prvi čovek nego kosmički čovek –
Adam Kadmon.

To je simbol prvobitnog jedinstva čoveka i Boga.

Pad iz raja znači:

• razdvajanje duha i materije,
• buđenje individualne svesti.

Eva u toj simbolici predstavlja životnu energiju i svet materije.

---

2. Hrišćanski mistici

Kod nekih hrišćanskih mistika raj nije istorijsko mesto nego stanje svesti.

Na primer, nemački mistik Meister Eckhart pisao je da raj predstavlja stanje u kojem čovek još nije odvojen od božanske suštine.

Izgon iz raja znači:

• rođenje individualnog „ja“,
• ulazak u svet razlika i vremena.

---

3. Gnostička tumačenja

U gnostičkim tekstovima priča dobija još neobičniji oblik.

Zmija iz raja nije nužno zlo, nego donosilac znanja.

Plod sa drveta spoznaje znači:

• buđenje svesti,
• početak slobodne volje.

U tom čitanju Adam i Eva simbolizuju trenutak kada je čovečanstvo postalo svesno sebe.

---

4. Metafizičko čitanje

U nekim filozofskim interpretacijama:

• Adam predstavlja um,
• Eva predstavlja život ili prirodu,
• zmija predstavlja znanje koje razdvaja.

Čovek tada počinje da razlikuje:

dobro i zlo,
ja i svet,
duh i telo.

---

Jedna zanimljiva misao

Mistici često kažu da se priča o raju ne odnosi na prošlost nego na sadašnjost.

Raj nije izgubljen u istoriji.

On je stanje koje čovek može izgubiti — i ponovo pronaći — u sebi.

(Izvor ovog odeljka: Beti, VI) 

*** 

Zmija sa ženskim licem (moguća predstava Lilit)

(Mikelanđelo, oko 1510. godine: Sistinska kapela)

U nekim srednjovekovnim i renesansnim prikazima iskušenja u raju, zmija koja nagovara Evu nije obična zmija. Ona ima žensko lice ili čak gornji deo ženskog tela. To se može videti u: srednjovekovnim iluminiranim rukopisima, renesansnim freskama, posebno u čuvenoj fresci u Sikstinskoj kapeli.

Taj motiv potiče iz starog tumačenja da zmija predstavlja ženski demonski duh koji iskušava Evu. Kasniji mistici i istoričari umetnosti često su taj lik povezivali sa legendom o Lilit, iako to nije izričito navedeno u Bibliji.

Time umetnici sugerišu da iskušenje dolazi iz inteligencije i zavodljivosti, a ne samo iz životinjskog nagona.

Na ovoj fresci ista figura pojavljuje se dva puta: levo — dok iskušava Evu, desno — dok anđeo proteruje Adama i Evu iz raja. To stvara osećaj da je zmija-žena posrednik između nevinosti i znanja. A zašto je u iskušenje naga, a u izgonu ima crvenu haljinu, ne znam!

***

Simbolisti i Lilit

Autor ove slike je: John Collier Naziv slike je: Lilith, naslikana 1892. godine.

Na slici Lilit: sedi na ekstremno visokoj stolici, nosi crvenu draperiju i veo preko glave, drži grančicu (često se tumači kao simbol života ili iskušenja), oko nogu je magla ili dim podzemlja, stopala su blago zmijolika, što aludira na njen demonski karakter.

U simbolističkoj interpretaciji Lilit predstavlja: prvu neposlušnu ženu, erotsku i duhovnu nezavisnost, tamnu stranu ženskog arhetipa.

Interesantno je da su obe Lilit, ona Mikelanđelova i ova Kolijerova u crvenim haljinama!

(Kada bih sebi pustila mašti na volju, rekla bih da je grančica, simbol biljke besmrtnosti iz Epa o Gilgamešu).

***

Postoji drama Milorada Pavića "Krevet za troje", koja govori o Adamu, Evi i Lilit.